Gogo LaMagadlela
Nandzi "LaMagadlela" Khumalo (lobekatiwa ngekutsi nguGogo LaMagadlela; c. 1827 – 1922) bekangulomunye webafati beNkhosi Mswati II futsi ayiNdlovukazi yelikhaya lasebukhosini laseEmbhuleni eBadplaas, eNingizimu Afrika.[1][2]
Gogo LaMagadlela waba nendzima lebalulekile emtini webukhosi wasembhuleni, lowasungulwa cishe nga-1842 yiNkhosi Mswati II njengendzawo yelibutho ngaphansi kweNtsaba uMkhingoma eTjakastad. Lendzawo yakhiwa ngelisu lokuvikela indzawo yaseSwatini ekuhlaselweni lokungahle kwentiwe ngemaPedi. Embhuleni, LaMagadlela bekaphethe emabutfo labekabekwe khona.[1][3]
Umlandvo
[hlela | edit source]Nandzi "LaMagadlela" Khumalo bekayindvodzakati yaMagadlela Khumalo, indvuna yesiZulu yaseMkhondo lobekanelubudlelwane besizukulwane sekucala naMzilikazi KaMashobane. Ngesikhatsi efika emtini webukhosi bemaSwati, wanikwa libito lelitsi "LaMagadlela", lelisho kutsi "indvodzakati yaMagadlela". Ngekuhamba kwesikhatsi ekuphileni kwakhe, watiwa ngekutsi ngu"Gogo LaMagadlela".
Embhuleni
[hlela | edit source]Ngasekupheleni kwa-1842, LaMagadlela waletfwa Embhuleni asuka kulenye yetindzawo teNkhosi Mswati II eSwatini kute angene esikhundleni saNgodzela Mkhonta njengeNdlovukazi yemuti webukhosi waseEmbhuleni lobewusandza kusungulwa. Ngodzela bekabuyiselwe eSwatini ngemuva kwekutfola kutsi bekafihle kutiphatsa kabi ngekwelicansi kwaNdzinga Jele, lomunye webafati beNkhosi Mswati II.[1]
LaMagadlela waba nemadvodzakati lamabili naMswati II, boNkosatana File naLozindaba. Ngemuva kwekufa kwaMswati II nga-1868, umndeni wasebukhosini bemaSwati wafuna kuqinisekisa kutsi kuba nendlalifa yesilisa yeluhlanga lwasebukhosini baseEmbhuleni. Njengobe LaMagadlela bekanelamantfombatana kuphela, kwatfunyelwa lithimba emndenini wakhe eMkhondo kute kucelwe intfombi leyo lephuma eluhlanga lwemaKhumalo lebeyitawutala indlalifa.
Ngenca yaloko, Bikwaphi Khumalo, indvodzakati yemfo lomncane waLaMagadlela, Ndebe Khumalo, watfunyelwa eEmbhuleni. Washadiswa neNkhosana Ntjentje, indvodzana yemfowabo Mswati II, iNkhosana Kufa. Kulomshado kwatalwa iNkhosana Sunduza, lobekulindzeleke kutsi abe yiInkosi yaseEmbhuleni. Noko, Ntjentje washona ngemuva kwesikhashana sekutalwe Sunduza, futsi Sunduza naye washona asesemncane ngemuva kwekubanjwa ngumkhuhlane nga-1918.[1]
Ngemuva kwaletigameko, iNkhosana Mgwevu, lenye indvodzana yeNkhosana Kufa, wahlelwa kutsi ashade naBikwaphi Khumalo. Baba nebantfwana labahlanu, lokufaka ekhatsi boNkhosana James Maquba Dlamini, Mazingela naMakinobho Amos. Ngemuva kwekufa kwaLaMagadlela nga-1922, Bikwaphi wasebenta njengelibamba kwaze kwaba ngu-1931, lapho indvodzana yakhe, Maquba, ibekwa njengeNdvuna yekucala yaseEmbhuleni leyemukelwa ngalokusemtsetfweni. Bikwaphi washona nga-1939.[1]
Maquba wabusa kwaze kwaba sekufeni kwakhe nga-1953, ngemuva kwaloko walandzelwa yindvodzana yakhe, iNkhosana Johannes Mkolishi Dlamini.[1]
Kuhlonishwa
[hlela | edit source]Lamagadlela Primary School, sikolwa sahulumende lesiseNhlazatshe, eMpumalanga, Ningizimu Afrika, sabitwa ngelibito laLaMagadlela.
Tinkhomba
[hlela | edit source]- 1 2 3 4 5 6 Matsebula, J.S; Mlotshwa, D.K.; Mlotshwa, J M; Ntiwane, N.D (2016): The History of Emaswati in South Africa. South Africa: Mbokodo Publishers. Page 169-187. ISBN 9780620653848
- ↑ South Africa orders blacks out of 142-year-old village, Washington Post, 13 January 1984. Retrieved 13 July 2024
- ↑ Matsebula, J.S.(1980): A History of Swaziland, Creda Press, Cape Town, Page 78, ISBN 9780582642126
https://ss.wikipedia.org/w/index.php?title=Gogo_LaMagadlela&oldid=43117[1]
- ↑ Cite error: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named ":1".